Wettelijk of feitelijk samenwonend: wat met het erfrecht?
Woon je wettelijk of feitelijk samen? Wees je er dan van bewust dat de vorm van samenwoning een grote impact heeft op wat je partner van jou erft. Het erfrecht bij wettelijk samenwonen verschilt namelijk sterk van dat bij feitelijk samenwonen. Lees hier meer over de belangrijkste verschillen en hoe je je partner financieel beschermt.
Wettelijk samenwonen: wat als je partner sterft?
Wat is wettelijk samenwonen?
Wettelijk samenwonen is mogelijk sinds 2000. Je moet daartoe een verklaring van wettelijke samenwoning afleggen bij de ambtenaar van burgerlijke stand. Het gaat altijd om twee personen. Om wettelijk te kunnen samenwonen, mag je niet gehuwd zijn of niet wettelijk samenwonen met iemand anders. Er worden in de wet geen beperkingen opgelegd met betrekking tot de verhouding tussen de twee partners. Dit betekent bijvoorbeeld dat wettelijk samenwonen perfect mogelijk is voor een koppel, maar ook voor twee familieleden of vrienden.
Wat erft een wettelijk samenwonende partner automatisch?
Wettelijk samenwonenden beschikken over een beperkt wettelijk erfrecht. Dit betekent dat zij op basis van het wettelijk erfrecht automatisch zullen erven. Het wettelijk erfrecht voor de langstlevende wettelijk samenwonende partner bestaat eruit dat hij, ongeacht met welke andere erfgenamen hij samen erft, altijd het vruchtgebruik ontvangt van de gezinswoning en de inboedel.
Concreet betekent dit:
- Je mag als langstlevende partner tot jouw overlijden in de woning blijven wonen.
- Je hebt zelfs recht op de huuropbrengsten als je beslist om de gezinswoning te verhuren.
- De blote eigendom (of naakte eigendom) van de gezinswoning en de volle eigendom van de andere goederen (geld, tweede eigendom…) gaat naar de andere wettelijke erfgenamen. Zij worden als blote eigenaar van de gezinswoning na het overlijden van de langstlevende partner volle eigenaar ervan.
Waarom is dit erfrecht beperkt: verschil met gehuwde partners
Het erfrecht is beperkter dan dat van gehuwden. Waar een huwelijkspartner het vruchtgebruik over de volledige nalatenschap erft, krijgt de wettelijk samenwonende dit enkel voor de woning en inboedel. Van geld, aandelen of een tweede verblijf erf je standaard niets. Wil je je partner meer nalaten? Dan moet je actie ondernemen via een testament, schenking, aanwasbeding of levensverzekering.
Hier lees je meer over het erfrecht bij gehuwde koppels.
Uitzondering: samenwonen met afstammelingen
Dit beperkt wettelijk erfrecht tussen wettelijk samenwonenden is niet van toepassing wanneer je wettelijk samenwoont met één van jouw afstammelingen (kinderen, kleinkinderen of achterkleinkinderen). Het is immers niet de bedoeling dat bijvoorbeeld een weduwe wettelijk zou gaan samenwonen met haar kind om op die manier de gezinswoning fiscaal voordelig over te dragen. Het wettelijk erfrecht is wel van toepassing als je wettelijk samenwoont met bijvoorbeeld je zus of tante.
Geen beschermd erfdeel onder wettelijk samenwonenden
Belangrijk om weten: bij wettelijk samenwonenden bestaat er geen minimaal beschermd erfdeel. Via een testament kunnen beide partners elkaars erfrecht dus beperken of zelfs helemaal afnemen. De kinderen van wettelijk samenwonende partners zijn wel reservataire erfgenamen. Hun erfdeel moet steeds gerespecteerd worden.
Het erfrecht van de wettelijk samenwonende partner biedt dus een basisbescherming, maar blijft beperkt. Wie zijn partner maximaal wil beschermen, doet er goed aan tijdig juridisch advies in te winnen en na te denken over bijkomende beschermingsmechanismen.
Erfrecht bij feitelijk samenwonen
Wat is feitelijk samenwonen?
Feitelijk samenwonen betekent dat twee of meer partners, familieleden of vrienden samenwonen op hetzelfde adres, zonder dat daar een wettelijke verklaring voor nodig is. Indien nodig kan de samenwoning wel afgeleid worden uit het bevolkingsregister aangezien de partners hetzelfde domicilieadres hebben. Er zijn dus geen formaliteiten verbonden aan het feitelijk samenwonen.
Wat erft een feitelijk samenwonende partner?
Tussen feitelijk samenwonende partners bestaat er geen wettelijk erfrecht en dus evenmin een bescherming van de gezinswoning. In principe erft de overlevende feitelijk samenwonende partner dus niks. Wie zijn langstlevende feitelijk samenwonende partner wil beschermen, moet zelf actie ondernemen. Dit kan met een testament of de aankoop van een woning met een beding van aanwas. Doe je dit niet, dan gaat alles naar de wettelijke erfgenamen van de overleden feitelijk samenwonende partner.
De nalatenschap van je partner beschermen: 5 manieren
Testament
Een eerste oplossing is een testament opstellen. Daarin kan vermeld worden dat de partner die overlijdt de woning nalaat aan de andere partner, in volle eigendom of in vruchtgebruik. Bij het opstellen van een testament moet je rekening houden met de wettelijke reserve van de kinderen. Zij zijn reservataire erfgenamen en hebben recht op een wettelijk beschermd erfdeel. Als het testament hun reserves aantast, is er een kans dat het testament niet volledig wordt uitgevoerd. Via een vordering tot inkorting wordt het gererserveerde erfdeel gecorrigeerd.
Schenking tijdens het leven
Via schenkingen terwijl beide partners nog in leven zijn. Ook hierbij moet het aandeel van de reservataire erfgenamen gerespecteerd worden. Gebeurt dit niet, dan kunnen die bij het overlijden inkorting vorderen.
Aanwasbeding: contractuele bescherming
Via een beding van aanwas (ook wel tontine genoemd) spreken partners bij de aankoop van de woning af dat de langstlevende de woning in volle eigendom of het vruchtgebruik krijgt. De wettelijke reserve speelt hierbij geen rol. De langstlevende partner moet wel registratiebelasting betalen (op de helft van de woning) bij de uitoefening van het beding van aanwas.
Beding van aanwas met optie: maximale flexibiliteit
In dat geval heeft de langstlevende partner de vrijheid om wel of niet gebruik te maken van het beding van aanwas.
Doet hij dat niet, dan speelt de wettelijke erfregeling. Is er een testament dat hem of haar de volle eigendom of het vruchtgebruik toekent, dan wordt het afwegen wat fiscaal het interessantste is: de registratiebelasting bij de tontine of de erfbelasting op nalatenschap (incl. de woning). Als de twee partners al minstens drie jaar feitelijk samenwonen in Vlaanderen, dan hoeven ze op de gezinswoning geen erfbelasting te betalen. Deze regel bestaat niet in Brussel en Wallonië.
Overlijdensverzekering
Via een overlijdensverzekering kan je je samenwonende partner financieel beter beschermen. Als één van beide partners overlijdt, krijgt de andere een bepaald kapitaal uitgekeerd. In elk geval is het belangrijk om:
- de precieze omschrijving van de begunstigden op regelmatige tijdstippen te verifiëren. Anders loop je het risico dat het geld uiteindelijk bij de verkeerde persoon terechtkomt (bv. als je jouw partner met naam als begunstigde vermeldt en jullie relatie na een tijdje ophoudt).
- de precieze opbouw van de polis (verzekeringnemer(s), verzekerde(n) en begunstigden) vooraf goed te overdenken, met het oog op de eventuele erfbelasting.
Zo’n overlijdensverzekering kan, in het kader van een woonkrediet, de vorm aannemen van een schuldsaldoverzekering.
Je partner financiële zorgen besparen?
Lees meer over de overlijdensverzekering >
Hoeveel erfbelasting betaal je als wettelijk of feitelijk samenwonende?
De erfbelasting verschilt in België afhankelijk van de woonplaats en de relatiestatus van de partners. Hieronder vind je een overzicht per regio en per situatie.
Vlaanderen
Op het vlak van tarieven inzake erfbelasting is er in Vlaanderen een gelijkschakeling tussen echtgenoten, wettelijk samenwonenden en feitelijk samenwonenden die minimaal één jaar feitelijk samenwonen. Zij betalen de meest voordelige tarieven inzake erfbelasting en bovendien betaalt de langstlevende partner geen erfbelasting op de eerste schijf van 75.000 euro roerend vermogen. Ook moet je als partner geen erfbelasting betalen op wat je ontvangt in de gezinswoning als je gehuwd was, wettelijk samenwoonde (zonder verwantschap in rechte lijn) of minimaal drie jaar feitelijk samenwoonde (zonder verwantschap in rechte lijn) in Vlaanderen. Lees hier meer over de erfbelasting in Vlaanderen.
Brussel
Ook in Brussel worden gehuwden, wettelijk samenwonenden en feitelijk samenwonenden (na minstens 1 jaar) op dezelfde manier behandeld inzake erfbelasting. Zo wordt er onder andere in een voordelig tarief voor de gezinswoning voorzien.
Wallonië
In Wallonië genieten gehuwden en wettelijk samenwonenden voordelige tarieven inzake erfbelasting. Dit geldt evenwel niet voor feitelijk samenwonenden. Ook wat de gezinswoning betreft, is er een verschil tussen gehuwden en wettelijk samenwonenden enerzijds en feitelijk samenwonenden anderzijds. Die laatsten moeten in Wallonië erfbelasting betalen op de gezinswoning, terwijl dat niet geldt voor gehuwden en wettelijk samenwonenden (als ze minstens gedurende 5 jaar hun hoofdverblijfplaats in die gezinswoning hadden).
